NAD⁺ i naprawa DNA: rola enzymów PARP
Wprowadzenie
DNA w ludzkich komórkach jest codziennie narażone na tysiące rodzajów uszkodzeń. Mogą one powstawać w wyniku prawidłowych procesów metabolicznych, stresu oksydacyjnego, promieniowania ultrafioletowego, czynników środowiskowych oraz błędów podczas podziału komórki.
Aby chronić informację genetyczną, organizm dysponuje rozbudowanymi mechanizmami naprawy DNA. Ważną grupę enzymów uczestniczących w tych procesach stanowią polimerazy poli(ADP-rybozy), lepiej znane jako enzymy PARP.
Enzymy PARP mogą rozpoznawać określone rodzaje uszkodzeń DNA oraz pomagać w uruchamianiu i organizowaniu procesów naprawczych. Do swojej aktywności enzymy te wykorzystują dinukleotyd nikotynoamidoadeninowy, czyli NAD⁺.
W ten sposób powstaje bezpośrednie połączenie biologiczne między:
Uszkodzenia DNA → aktywacja PARP → zużycie NAD⁺ → gospodarka energetyczna komórki
Zależność ta jest szeroko badana w biologii molekularnej, nauce o mitochondriach oraz badaniach nad starzeniem się komórek.
W tym artykule omawiamy, jak powstają uszkodzenia DNA, czym zajmują się enzymy PARP oraz dlaczego NAD⁺ odgrywa ważną rolę w utrzymaniu stabilności komórkowej.
Czym jest DNA?
DNA to skrót od kwasu deoksyrybonukleinowego.
Zawiera instrukcje genetyczne wykorzystywane przez komórki między innymi do:
-
produkcja białek;
-
regulacja aktywności genów;
-
podział komórki;
-
wzrost;
-
naprawa;
-
dostosowanie do sygnałów biologicznych.
DNA składa się z dwóch długich nici, które razem tworzą znaną podwójną helisę.
Informacja genetyczna jest przechowywana w czterech zasadach:
-
adenina;
-
tymina;
-
cytozyna;
-
guanina.
Kolejność tych zasad tworzy kod genetyczny.
Choć DNA jest stosunkowo stabilne chemicznie, nie jest niezniszczalne. Cząsteczki DNA są nieustannie narażone na działanie czynników wewnętrznych i zewnętrznych, które mogą powodować uszkodzenia.
Jak powstają uszkodzenia DNA?
Uszkodzenia DNA mogą być powodowane przez procesy zachodzące wewnątrz komórki oraz przez czynniki zewnętrzne.
Przyczyny wewnętrzne
Prawidłowe procesy komórkowe mogą prowadzić do powstawania reaktywnych cząsteczek.
Przykłady obejmują:
-
produkcja energii w mitochondriach;
-
metabolizm oksydacyjny;
-
reakcje zapalne;
-
prawidłowy podział komórki;
-
błędy podczas replikacji DNA.
Mitochondria produkują ATP w procesie fosforylacji oksydacyjnej. W trakcie tego procesu mogą powstawać reaktywne formy tlenu.
Te reaktywne formy tlenu, czyli ROS, w określonych warunkach mogą uszkadzać zasady DNA lub nici DNA.
Przyczyny zewnętrzne
Na DNA mogą również wpływać:
-
promieniowanie ultrafioletowe;
-
promieniowanie jonizujące;
-
zanieczyszczenie powietrza;
-
niektóre substancje chemiczne;
-
dym tytoniowy;
-
inne czynniki środowiskowe.
Rodzaj uszkodzeń różni się w zależności od rodzaju ekspozycji.
Niektóre czynniki zmieniają pojedyncze zasady DNA, podczas gdy inne mogą powodować pęknięcia jednej lub obu nici DNA.
Różne formy uszkodzeń DNA
Uszkodzenie DNA to ogólne określenie różnych zmian molekularnych.
Do często badanych form należą:
Zmiana zasad DNA
Zmiany chemiczne mogą wpływać na strukturę poszczególnych zasad DNA.
Gdy zmiany te nie zostaną prawidłowo naprawione, podczas podziału komórki mogą powstać błędy genetyczne.
Pęknięcia jednoniciowe
W przypadku pęknięcia jednoniciowego przerwana zostaje jedna z dwóch nici DNA.
Komórki dysponują wyspecjalizowanymi mechanizmami rozpoznawania i naprawy tych uszkodzeń.
PARP1 odgrywa ważną rolę w odpowiedzi na różne formy uszkodzeń jednoniciowych.
Pęknięcia dwuniciowe
W przypadku pęknięcia dwuniciowego uszkodzone są obie nici DNA.
Ta forma może mieć poważne konsekwencje, gdy naprawa przebiega niepełnie lub nieprawidłowo.
Sieciowania DNA
W ten sposób powstają niepożądane związki chemiczne wewnątrz nici DNA lub między nimi.
Związki te mogą zakłócać odczytywanie lub kopiowanie informacji genetycznej.
Czym są enzymy PARP?
PARP oznacza poli(ADP-rybozo)-polimerazę.
Ludzka rodzina PARP składa się z wielu białek. PARP1 jest najlepiej zbadanym enzymem w tej grupie.
PARP1 uczestniczy w procesach takich jak:
-
wykrywanie uszkodzeń DNA;
-
organizacja naprawy DNA;
-
regulacja struktury chromatyny;
-
komórkowe reakcje stresowe;
-
regulacja określonych genów.
Gdy PARP1 rozpoznaje określone rodzaje uszkodzeń DNA, enzym może związać się z miejscem uszkodzenia.
Następnie PARP1 wykorzystuje NAD⁺ do tworzenia łańcuchów poli(ADP-rybozy).
Proces ten nazywa się PARylacją.
Czym jest PARylacja?
Podczas PARylacji jednostki ADP-rybozy są przyłączane do białek.
NAD⁺ służy tu jako surowiec molekularny.
Powstałe łańcuchy poli(ADP-rybozy) mogą pełnić funkcję tymczasowych sygnałów, które pomagają przyciągać inne białka naprawy DNA do miejsca uszkodzenia.
Proces ten w uproszczeniu przebiega następująco:
-
powstaje uszkodzenie DNA;
-
PARP1 rozpoznaje uszkodzenie;
-
PARP1 wiąże się z uszkodzonym DNA;
-
NAD⁺ jest wykorzystywany do tworzenia jednostek ADP-rybozy;
-
powstają łańcuchy poli(ADP-rybozy);
-
rekrutowane są białka naprawy DNA;
-
proces naprawy zostaje zorganizowany.
Po zakończeniu tymczasowe struktury poli(ADP-rybozy) są ponownie rozkładane.
PARylacja jest dzięki temu dynamicznym procesem regulacyjnym.
Dlaczego PARP wykorzystuje NAD⁺?
NAD⁺ pełni wiele funkcji biologicznych.
Wiele osób kojarzy NAD⁺ przede wszystkim z rolą w:
-
glikoliza;
-
cykl kwasu cytrynowego;
-
produkcja energii w mitochondriach;
-
cykl redoks NAD⁺/NADH.
NAD⁺ jest jednak również substratem dla różnych rodzin enzymów.
Przykłady obejmują:
-
enzymy PARP;
-
sirtuiny;
-
CD38;
-
niektóre ADP-rybozylotransferazy.
Gdy PARP jest aktywny, NAD⁺ ulega chemicznemu rozszczepieniu.
Część cząsteczki jest wykorzystywana do tworzenia struktur ADP-rybozy.
Naprawa DNA może w ten sposób wpływać na całkowitą dostępność NAD⁺ w komórce.
Uszkodzenia DNA i zużycie NAD⁺
W normalnych warunkach istnieje równowaga między:
-
produkcja NAD⁺;
-
recykling NAD⁺;
-
wykorzystanie NAD⁺ przez procesy metaboliczne;
-
zużycie przez enzymy zależne od NAD⁺.
W przypadku ograniczonych uszkodzeń DNA tymczasowa aktywacja PARP może przyczyniać się do skutecznej naprawy.
Gdy uszkodzenia DNA utrzymują się długo lub są bardzo rozległe, aktywność PARP może znacznie wzrosnąć.
W ten sposób może dochodzić do większego zużycia NAD⁺.
Długotrwała zmiana dostępności NAD⁺ może teoretycznie wpływać na inne procesy zależne od NAD⁺.
Naukowcy badają między innymi możliwy wpływ na:
-
funkcja mitochondriów;
-
produkcja ATP;
-
równowaga redoks;
-
aktywność sirtuin;
-
odpowiedź komórkowa na stres.
Rzeczywiste skutki zależą od nasilenia uszkodzeń, typu komórki i zdolności do ponownego wytwarzania NAD⁺.
Szlak odzysku
Komórki mogą ponownie wytwarzać NAD⁺ różnymi szlakami metabolicznymi.
Ważnym szlakiem jest szlak odzysku.
W tym procesie ponownie wykorzystywany jest nikotynamid, który może powstawać podczas reakcji enzymatycznych zależnych od NAD⁺.
Ważnym enzymem w tym szlaku jest:
NAMPT — fosforybozylotransferaza nikotynamidowa
NAMPT pomaga w przekształcaniu nikotynamidu w mononukleotyd nikotynamidu, czyli NMN.
NMN może następnie zostać przekształcony w NAD⁺.
W uproszczeniu:
Nikotynamid → NMN → NAD⁺
Ten szlak recyklingu pomaga komórkom utrzymywać zapas NAD⁺.
Wydajność tego szlaku może różnić się między tkankami i warunkami biologicznymi.
Możliwa zależność między PARP a mitochondriami
Mitochondria produkują dużą część komórkowego ATP.
NAD⁺ i NADH są niezbędne do przenoszenia elektronów podczas produkcji energii.
Gdy dostępność NAD⁺ się zmienia, może to wpływać na reakcje metaboliczne zależne od równowagi NAD⁺/NADH.
Dlatego naukowcy badają możliwe powiązania między:
-
uszkodzenia DNA;
-
aktywność PARP;
-
metabolizm NAD⁺;
-
funkcja mitochondriów.
W modelach eksperymentalnych badano, czy długotrwała aktywacja PARP może wpływać na dostępność NAD⁺ dla innych procesów komórkowych.
Zależność ta jest złożona.
PARP wspiera naprawę DNA, ale nadmierna lub długotrwała aktywność może powodować większe obciążenie metaboliczne.
Dlatego ważna jest zrównoważona regulacja.
NAD⁺, PARP i ATP
Naprawa DNA wymaga energii.
Oprócz bezpośredniego wykorzystania NAD⁺ przez PARP różne procesy naprawcze zależą od ATP.
Gdy zużywana jest duża ilość NAD⁺, komórka musi ponownie go wytworzyć.
Ten proces recyklingu również wymaga odpowiedniej wydolności metabolicznej.
W przypadku poważnych uszkodzeń komórkowych poziomy NAD⁺ i ATP mogą się zmieniać.
Jest to badane przede wszystkim w modelach eksperymentalnych ostrego stresu oksydacyjnego i rozległych uszkodzeń DNA.
W normalnych warunkach zdrowe komórki dysponują rozbudowanymi mechanizmami utrzymywania równowagi metabolicznej.
Związek między PARP a sirtuinami
Enzymy PARP i sirtuiny wykorzystują NAD⁺.
Sirtuiny uczestniczą w różnych procesach komórkowych, w tym w:
-
regulacja ekspresji genów;
-
funkcja mitochondriów;
-
adaptacja metaboliczna;
-
odpowiedź na stres;
-
naprawa DNA.
Ponieważ obie rodziny enzymów zależą od NAD⁺, bada się, czy zmiany w dostępności NAD⁺ mogą wpływać na ich wzajemną aktywność.
Czasami opisuje się to jako konkurencję metaboliczną o NAD⁺.
Rzeczywiste interakcje są jednak złożone i zależą od:
-
typ komórki;
-
lokalizacja w komórce;
-
ilość uszkodzeń DNA;
-
stanem metabolicznym;
-
aktywność szlaków produkujących NAD⁺.
Dlatego zbyt dużym uproszczeniem byłoby stwierdzenie, że aktywność jednego enzymu automatycznie wyłącza aktywność drugiego.
NAD⁺ i starzenie komórkowe
Podczas starzenia mogą zachodzić różne zmiany biologiczne.
Przykłady obejmują:
-
nagromadzenie uszkodzeń DNA;
-
zmieniona funkcja mitochondriów;
-
przewlekły stan zapalny o niskim nasileniu;
-
zmiany epigenetyczne;
-
zmiany jakości białek;
-
senescencja komórkowa.
Badania sugerują, że poziom NAD⁺ w niektórych tkankach może zmniejszać się podczas starzenia.
Możliwe wyjaśnienia to:
-
zwiększone zużycie NAD⁺;
-
zmiany aktywności CD38;
-
długotrwałe uszkodzenia DNA;
-
zmieniona biosynteza NAD⁺;
-
zmniejszona zdolność do recyklingu.
Dokładny udział poszczególnych czynników prawdopodobnie różni się w zależności od tkanki i osoby.
Uszkodzenia DNA i senescencja komórkowa
Senescencja komórkowa to stan, w którym komórki nie dzielą się już prawidłowo, ale mogą pozostać aktywne metabolicznie.
Długotrwałe uszkodzenia DNA mogą przyczyniać się do wystąpienia senescencji.
Komórki senescentne mogą wytwarzać różne cząsteczki sygnałowe.
Nazywa się to fenotypem wydzielniczym związanym z senescencją, w skrócie SASP.
Te cząsteczki sygnałowe mogą wpływać na:
-
lokalne procesy zapalne;
-
otaczające komórki;
-
strukturę tkanki;
-
mechanizmy naprawcze.
Naukowcy badają związek między uszkodzeniami DNA, metabolizmem NAD⁺ a senescencją.
Te obszary badań znajdują się w dużej mierze na etapie eksperymentalnym.
Co pokazują badania na ludziach?
Duża część wiedzy na temat PARP, NAD⁺ i naprawy DNA pochodzi z:
-
badania biochemiczne;
-
hodowlach komórkowych;
-
modelach zwierzęcych;
-
badania genetyczne.
Badania metabolizmu NAD⁺ u ludzi obejmują między innymi:
-
prekursorami NAD⁺;
-
zdrowiem metabolicznym;
-
funkcją mięśni;
-
markerami sercowo-naczyniowymi;
-
starzeniem biologicznym.
Chociaż niektóre badania wykazują zmiany w metabolitach związanych z NAD, nadal nie wiadomo, w jakim stopniu zmiany te wpływają na naprawę DNA u zdrowych osób.
Bezpośredni pomiar naprawy DNA w ludzkich narządach jest technicznie złożony.
Potrzebne są dalsze, długotrwałe badania.
Czy większa ilość NAD⁺ może automatycznie poprawić naprawę DNA?
Niekoniecznie.
Naprawa DNA obejmuje wiele wyspecjalizowanych systemów.
Skuteczność zależy od:
-
rodzajem uszkodzenia DNA;
-
stopniem uszkodzenia;
-
czynnikami genetycznymi;
-
aktywnością enzymów;
-
wiekiem;
-
zdrowiem metabolicznym;
-
dostępnością białek naprawczych.
NAD⁺ jest ważnym czynnikiem biochemicznym, ale stanowi tylko jeden element rozbudowanej sieci naprawczej.
Dlatego zmiana poziomu NAD⁺ nie oznacza automatycznie, że DNA jest naprawiane szybciej lub skuteczniej.
Czynniki stylu życia a stabilność DNA
Różne czynniki związane ze stylem życia są wiązane ze zdrowiem komórkowym.
Przykłady obejmują:
-
regularna aktywność fizyczna;
-
wystarczająca ilość snu;
-
niepalenie tytoniu;
-
ochrona przed nadmiernym promieniowaniem UV;
-
zróżnicowana dieta;
-
ograniczeniem długotrwałego przeciążenia metabolicznego.
Czynniki te jednocześnie wpływają na wiele układów biologicznych.
Nie można ich zastąpić jedną odrębną cząsteczką ani jednym produktem badawczym.
Ograniczenia obecnego stanu badań
Interpretacja badań nad NAD⁺ i naprawą DNA wiąże się z istotnymi ograniczeniami.
Po pierwsze, wiele badań mechanistycznych przeprowadzono na komórkach lub zwierzętach.
Po drugie, poziomy NAD⁺ mogą różnić się między:
-
krwi;
-
mięśniach;
-
wątrobie;
-
mózgu;
-
sercu;
-
innych tkankach.
Po trzecie, trudno jest bezpośrednio mierzyć długotrwałe zmiany w naprawie DNA u ludzi.
Ponadto zmiana biomarkera nie oznacza automatycznie wystąpienia klinicznie istotnego wpływu na zdrowie.
Bezpieczeństwo i status badań
Związki związane z NAD⁺ są badane w różnych dziedzinach nauki.
Efekty biologiczne mogą zależeć od:
-
zastosowanym związkiem;
-
stężeniem;
-
modelem badawczym;
-
czasem ekspozycji;
-
stanem metabolicznym;
-
indywidualnym stanem zdrowia.
Produkty badawcze nie powinny być uznawane za sprawdzoną terapię.
Osoby z chorobami lub przyjmujące leki powinny omawiać decyzje dotyczące zdrowia z uprawnionym lekarzem.
Wnioski
NAD⁺ odgrywa ważną rolę w naprawie DNA, ponieważ enzymy PARP wykorzystują tę cząsteczkę jako substrat.
Gdy dochodzi do uszkodzenia DNA, PARP1 może rozpoznać uszkodzenie i tworzyć tymczasowe sygnały poli(ADP-rybozowe).
Sygnały te pomagają organizować procesy naprawy DNA.
Aktywność PARP łączy naprawę materiału genetycznego z metabolizmem komórkowym.
W przypadku długotrwałych lub rozległych uszkodzeń DNA zużycie NAD⁺ może wzrosnąć. Dlatego naukowcy badają możliwe zależności z funkcjonowaniem mitochondriów, produkcją ATP, sirtuinami i starzeniem komórkowym.
Chociaż mechanizmy biologiczne są coraz lepiej poznawane, potrzebne są dodatkowe badania na ludziach, aby określić, które zmiany mają rzeczywiste znaczenie kliniczne.
NAD⁺ stanowi zatem ważny obszar badań w biologii molekularnej, ale nie jest udowodnionym środkiem odmładzającym DNA ani metodą leczenia chorób związanych z wiekiem.
Podsumowanie
NAD⁺:
-
jest naturalnym koenzymem w komórkach ludzkich;
-
jest wykorzystywany przez enzymy PARP;
-
wspiera procesy związane z naprawą DNA;
-
dostarcza jednostek ADP-rybozy do PARylacji;
-
łączy naprawę DNA z metabolizmem komórkowym;
-
może być intensywniej zużywany przy silnej aktywacji PARP;
-
jest ponownie wytwarzany między innymi w szlaku odzyskiwania;
-
jest badany w związku z mitochondriami i starzeniem komórkowym;
-
wymaga dodatkowych badań klinicznych.